Η αρχή «ne bis in idem ΜΕ ΣΧΟΛΙΟ ΑΝΤΩΝΗ .ΑΡΓΥΡΟΥ
Συμβούλιο Επικρατείας
(Ολομέλεια)
Αριθ. 1741/2015
Τελωνειακές παραβάσεις.». Το άρθρο 4 § 1 του 7ου Προσθέτου Πρωτοκόλλου της Ευρωπαϊκής Σύμβασης των
Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΣΔΑ) εκφράζει την αρχή ne bis in idem, η οποία
αποτελεί, επίσης, γενική αρχή του δικαίου της Ευρωπαϊκής Ενώσεως και επιβεβαιώνεται στο άρθρο 50 του Χάρτη των
Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ένωσης έχοντας και την τυπική ισχύ θεμελιώδους
δικαιώματος της Ενώσεως. Εξ άλλου, σύμφωνα με το άρθρο 51 του Χάρτη, τα
θεμελιώδη δικαιώματα που κατοχυρώνονται από τον Χάρτη πρέπει να γίνονται
σεβαστά όταν εθνική κανονιστική ρύθμιση εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του
δικαίου της Ενώσεως. Οι διατάξεις του ισχύοντος κατά τον κρίσιμο εν προκειμένω
χρόνο Τελωνειακού Κώδικα (άρθρα 89 επομ.) και του ν. 2127/1993 περί επιβολής
πολλαπλού τέλους και κινήσεως της διαδικασίας ποινικής διώξεως, είναι
εφαρμοστέες σε περίπτωση παραβάσεως του κοινοτικού τελωνειακού δικαίου και των
εθνικών διατάξεων περί μεταφοράς της Οδηγίας 92/12/ΕΟΚ και συνιστούν εφαρμογή
του δικαίου της Ενώσεως κατά την έννοια του άρθρου 51 § 1 του Χάρτη θεμελιωδών
Δικαιωμάτων της Ένωσης. Συνεπώς, οι θεσπιζόμενες από τις εν λόγω διατάξεις
ρυθμίσεις πρέπει να πληρούν τις απαιτήσεις που απορρέουν από τον Χάρτη όσον
αφορά τον σεβασμό των θεμελιωδών δικαιωμάτων που κατοχυρώνονται σ’ αυτόν. Η
διαδικασία διοικητικής βεβαιώσεως της τελωνειακής παραβάσεως, που κατατείνει
στην επιβολή του πολλαπλού τέλους, είναι αυτοτελής και διακεκριμένη σε σχέση με
την αντίστοιχη ποινική διαδικασία. Η αυτοτέλεια των δύο διαδικασιών (ποινικής
και διοικητικής) έχει την έννοια ότι το διοικητικό δικαστήριο, όταν αποφασίζει
περί του αν ετελέσθη η διοικητική παράβαση, δεν δεσμεύεται από την τυχόν
προηγηθείσα σχετική απόφαση ποινικού δικαστηρίου, εκτός εάν πρόκειται για
αμετάκλητη καταδικαστική απόφαση, οπότε δεσμεύεται ως προς την ενοχή του
δράστη. Παρά την μη δέσμευσή του, όμως, υποχρεούται να εκτιμήσει αυτήν κατά την
διαμόρφωση της κρίσεώς του, χωρίς να απαιτείται πανηγυρική εξαγγελία περί
τούτου. Το πολλαπλούν τέλος που προβλέπει ο Τελωνειακός Κώδικας και δια
παραπομπής σ’ αυτόν ο ν. 2127/1993 δεν συνιστά ποινή του ποινικού δικαίου αλλ’
έχει χαρακτήρα, όπως ρητώς άλλωστε διαλαμβάνεται στη διάταξη του άρθρου 89 § 2
του Τελωνειακού Κώδικα, διοικητικής κυρώσεως που επιβάλλεται από διοικητικά
όργανα. Το εν λόγω πολλαπλούν τέλος όχι μόνο κατά τον τυπικό χαρακτηρισμό του
στην ελληνική νομοθεσία αλλά και κατά τη φύση και το χαρακτήρα του διαφέρει από
τις κυρώσεις ποινικής φύσεως. Συνεπώς, εφ’ όσον η κύρωση του πολλαπλού τέλους
δεν έχει ποινικό χαρακτήρα, δεν ανακύπτει ζήτημα εφαρμογής της αρχής ne bis in
idem. Η διάταξη του άρθρου 5 § 2 του Κώδικα Διοικητικής Δικονομίας ρυθμίζει
διαφορετικά το ζήτημα της δεσμεύσεως του διοικητικού δικαστηρίου από αμετάκλητη
απόφαση ποινικού δικαστηρίου, ανάλογα με το εάν πρόκειται για καταδικαστική ή
αθωωτική απόφαση. Ειδικότερα, σύμφωνα με την διάταξη αυτή τα διοικητικά
δικαστήρια δεσμεύονται «από τις αμετάκλητες καταδικαστικές αποφάσεις των
ποινικών δικαστηρίων ως προς την ενοχή του δράστη», όχι, όμως, και από τις αμετάκλητες
αποφάσεις ποινικών δικαστηρίων με τις οποίες αθωώνεται ο κατηγορούμενος. Σε σχέση
με τις αθωωτικές ποινικές αποφάσεις τα διοικητικά δικαστήρια υπέχουν, σύμφωνα
με την προαναφερθείσα παγία νομολογία, υποχρέωση μόνον συνεκτιμήσεως των εν
λόγω αποφάσεων κατά τον σχηματισμό της κρίσεώς τους. Η διαφοροποίηση αυτή
μεταξύ καταδικαστικών και αθωωτικών αποφάσεων δεν προσκρούει στα άρθρα 4 § 1
και 20 § 1 του Συντάγματος. Τούτο δε εν όψει των διαφορών μεταξύ ποινικής και
διοικητικής δίκης και ιδία εν όψει της διαφοροποιήσεως των κανόνων αποδείξεως
που διέπουν τις δύο αυτές κατηγορίες δικών, όπως τους διαμόρφωσε η νομολογία. Ούτω
στην ποινική δίκη, επί αμφιβολιών ως προς την ενοχή του κατηγορουμένου, αυτός
κηρύσσεται αθώος κατ’ εφαρμογή της αρχής in dubio pro reo, ενώ στην διοικητική
δίκη δεν ισχύει η αρχή αυτή, για την ακύρωση δε ή την μεταρρύθμιση της διοικητικής
κυρώσεως ο διοικητικός δικαστής πρέπει να σχηματίσει πλήρη και βεβαία δικανική πεποίθηση για την μη διάπραξη της παραβάσεως. [Αντιθετη η
μειοψηφία] (Άρθρα 2 και 12 § 1 ν. 3900/ 2010, 53 §§ 3 και 4 π.δ. 18/1989, ν.
1705/1987, 67 § 5 ν. 2127/1993, 89, 97, 100, και 102 ν. 1165/ 1918
“Περί Τελωνειακού Κώδικος”, αρ. 3, 4 α.ν. 1514/1950, 8 § 2
περ. θ΄ ν. 2096/1952, 23 ν. 495/1976, 1 § 9 ν. 2443/1996, 5 § 2 ΚΔιοικΔικ, 157
του ισχύοντος νυν Εθνικού Τελωνειακού Κώδικος, ν. 2960/2001, 4 § 1 και 20 § 1
Σ, 6 § 2 ΕΣΔΑ, 4 § 1 του 7ου Προσθέτου Πρωτοκόλλου της ΕΣΔΑ, 50 και 51 του
Χάρτη Θεμελιωδών Δικαωμάτων, 4 § 3 της Συνθήκης της ΕΕ, 20
§ 3 της Οδηγίας 92/12/ΕΟΚ του Συμβουλίου της 25.2.1992, 1 § 6 της Οδηγίας
92/108/ΕΟΚ, EE L 390).
(…) Επειδή, με την αίτηση αυτή ζητείται η αναίρεση
της υπ’ αριθ. 793/2011 αποφάσεως του Διοικητικού Εφετείου Πειραιώς, με την
οποία, κατόπιν αποδοχής εφέσεως των αναιρεσιβλήτων, εξαφανίσθηκε η υπ’ αριθ.
2592/2005 απόφαση του Διοικητικού Πρωτοδικείου Πειραιώς και, στη συνέχεια,
εκδικάσθηκε προσφυγή τους, η οποία και έγινε δεκτή και ακυρώθηκε η προσβληθείσα
με αυτήν υπ’ αριθ. 2…/../20.5.1999 πράξη του Διευθυντού του Ζ΄ Τελωνείου
Ελευθέρων Τελωνειακών Συγκροτημάτων Πειραιώς. Με την πράξη αυτή είχαν επιβληθεί
εις βάρος των αναιρεσιβλήτων, λόγω διαθέσεως στην εσωτερική αγορά πετρελαίου
κινήσεως λαθραίας προελεύσεως, πολλαπλά τέλη λαθρεμπορίας καθώς και οι
διαφυγόντες δασμοί και φόροι.
Επειδή, με την υπό κρίση αίτηση, που
ασκήθηκε υπό την ισχύ του ν. 3900/2010 (ΦΕΚ Α΄ 213 ), με τα άρθρα 2 και 12 § 1
του οποίου θεσπίσθηκαν νέοι όροι παραδεκτού του ενδίκου μέσου της αιτήσεως
αναιρέσεως, προβάλλεται, προς θεμελίωση του παραδεκτού αυτής και των
προβαλλομένων λόγων αναιρέσεως, αντίθεση της αναιρεσιβαλλομένης αποφάσεως προς
την υπ’ αριθ. 2067/2011 απόφαση του Συμβουλίου της Επικρατείας. Τέτοια αντίθεση
πράγματι υφίσταται ως προς τα κρίσιμα για την επίλυση της προκειμένης διαφοράς
ζητήματα ερμηνείας των διατάξεων των άρθρων 97 § 8 του Τελωνειακού Κώδικα και 5
§ 2 του Κώδικα Διοικητικής Δικονομίας και της συμφωνίας ή μη αυτών με διατάξεις
υπερνομοθετικής ισχύος και το Σύνταγμα. Ως εκ τούτου, κατά το μέρος και ως προς
τους λόγους που αφορούν τα συγκεκριμένα νομικά ζητήματα, για τα οποία υπάρχει αντίθεση
των δύο δικαστικών αποφάσεων, η υπό κρίση αίτηση, με την οποία άγεται ενώπιον
του Δικαστηρίου διαφορά της οποίας το ποσό είναι ανώτερο από σαράντα χιλιάδες
ευρώ, ασκείται παραδεκτώς κατ’ άρθρο 53 §§ 3 και 4 του π.δ. 18/1989, όπως οι
παράγραφοι αυτές αντικαταστάθηκαν με το άρθρο 12 § 1 του ν. 3900/2010.
Επειδή, το άρθρο 4 § 1 του,
κυρωθέντος με το ν. 1705/1987 (ΦΕΚ Α΄89), 7ου Προσθέτου Πρωτοκόλλου της
Ευρωπαϊκής Σύμβασης των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΣΔΑ) ορίζει ότι «Κανένας δεν
μπορεί να διωχθεί ή καταδικασθεί ποινικά από τα δικαστήρια του ίδιου Κράτους
για μια παράβαση για την οποία ήδη αθωώθηκε ή καταδικάσθηκε με αμετάκλητη
απόφαση σύμφωνα με το νόμο και την ποινική δικονομία του Κράτους αυτού». Η
παρατεθείσα διάταξη εκφράζει την αρχή ne bis in idem, στην οποία αναφέρεται το
δικάσαν δικαστήριο και η οποία αποτελεί, επίσης, γενική αρχή του δικαίου της
Ευρωπαϊκής Ενώσεως (βλ., ειδικότερα, αποφάσεις της 29ης Ιουνίου 2006, C-308/04
P, SGL Carbon AG κατά Επιτροπής της 15ης Οκτωβρίου 2002, C-238/99 P, C-244/99
P, C-245/99 P, C-247/99 P, C-250/99 P έως C-252/99 P και C-254/99 P, Limburgse
Vinyl Maatschappij κ.λπ. κατά Επιτροπής, σκ. 59, και της 29ης Ιουνίου 2006,
C-289/04 P, Showa Denko κατά Επιτροπής, σκ. 50) και επιβεβαιώνεται στο άρθρο 50
του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ένωσης (2000/C 364/01), έχοντας και
την τυπική ισχύ θεμελιώδους δικαιώματος της Ενώσεως. Ειδικότερα στο άρθρο 50
του Χάρτη, τιτλοφορούμενο «Δικαίωμα του προσώπου να μη δικάζεται ή να μην
τιμωρείται ποινικά δύο φορές για την ίδια αξιόποινη πράξη», ορίζονται τα εξής:
«Κανείς δεν διώκεται ούτε τιμωρείται ποινικά για αδίκημα για το οποίο έχει ήδη
αθωωθεί ή καταδικαστεί εντός της Ένωσης με οριστική απόφαση ποινικού
δικαστηρίου σύμφωνα με τον νόμο». Εξ άλλου, σύμφωνα με το άρθρο 51 του Χάρτη,
τα θεμελιώδη δικαιώματα που κατοχυρώνονται από τον Χάρτη πρέπει να γίνονται
σεβαστά όταν εθνική κανονιστική ρύθμιση εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του
δικαίου της Ενώσεως.
Επειδή, κατά παγία νομολογία του
Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, οσάκις κοινοτική ρύθμιση δεν προβλέπει
ειδική κύρωση σε περίπτωση παραβάσεως των διατάξεών της ή παραπέμπει, ως προς
το σημείο αυτό, στις εθνικές νομοθετικές, κανονιστικές και διοικητικές
διατάξεις, επιβάλλεται (άρθρο 4 § 3 της Συνθήκης της ΕΕ) στα κράτη μέλη να λαμβάνουν
κάθε πρόσφορο μέτρο που θα εγγυάται την εφαρμογή και την αποτελεσματικότητα του
κοινοτικού δικαίου (αποφάσεις της 8ης Ιουνίου 1994, C-382/92, Επιτροπή κατά
Ηνωμένου Βασιλείου, σκ. 55, και C-383/92, Επιτροπή κατά Ηνωμένου Βασιλείου, σκ.
40). Ειδικότερα, όσον αφορά τις παραβάσεις της τελωνειακής νομοθεσίας της
Ενώσεως, το Δικαστήριο έχει διευκρινίσει ότι, ελλείψει εναρμονίσεως της κοινοτικής
νομοθεσίας στον τομέα αυτόν, τα κράτη μέλη που είναι αρμόδια για την είσπραξη
των οφειλομένων δασμών, είναι επίσης αρμόδια να επιλέγουν τις κυρώσεις που
θεωρούν κατάλληλες (αποφάσεις της 7ης Δεκεμβρίου 2000, C-213/99, De Andrade,
σκ. 19, της 26ης Οκτωβρίου 1995, C-36/94, Siesse, σκ. 20, της 16ης Δεκεμβρίου
1992, C-210/91, Επιτροπή κατά Ελλάδος, σκ. 19). Εξ άλλου, στις εθνικές
διατάξεις των κρατών μελών παραπέμπει για την κύρωση των παραβάσεών της και η
Οδηγία 92/12/ΕΟΚ του Συμβουλίου της 25.2.1992 «σχετικά με το γενικό καθεστώς,
την κατοχή, την κυκλοφορία και τους ελέγχους των προϊόντων που υπόκεινται σε
ειδικούς φόρους κατανάλωσης» (ΕΕ L 76), ορίζοντας ότι «… Τα κράτη μέλη
μεριμνούν για την αντιμετώπιση των πάσης φύσεως παραβάσεων και την επιβολή
αποτελεσματικών κυρώσεων» (άρθρο 20 § 3 της Οδηγίας, όπως το δεύτερο εδάφιο της
παραγράφου αυτής προστέθηκε με το άρθρο 1 § 6 της Οδηγίας 92/108/ΕΟΚ, EE L
390).
Επειδή, ο ν. 2127/1993 «Εναρμόνιση
προς το κοινοτικό δίκαιο του φορολογικού καθεστώτος των πετρελαιοειδών
προϊόντων, αλκοόλης και αλκοολούχων ποτών και βιομηχανοποιημένων καπνών και
άλλες διατάξεις» (ΦΕΚ Α΄ 48), που εκδόθηκε προς μεταφορά στην ελληνική έννομη
τάξη των διατάξεων της προαναφερθείσης οδηγίας 92/12/ΕΟΚ και υπήγαγε στον
ειδικό φόρο κατανάλωσης, μεταξύ άλλων, τα πετρελαιοειδή προϊόντα, «τα οποία
παράγονται στο εσωτερικό της χώρας, προέρχονται από άλλα κράτη μέλη ή εισάγονται
στο εσωτερικό της χώρας», προέβλεψε στο άρθρο 67 § 5 ότι: «Η με οποιονδήποτε
τρόπο διαφυγή ή απόπειρα διαφυγής της καταβολής των οφειλομένων φόρων και
λοιπών επιβαρύνσεων, καθώς και η μη τήρηση των διατυπώσεων που προβλέπονται από
το νόμο, με σκοπό τη μη καταβολή των ως άνω φόρων και λοιπών επιβαρύνσεων,
χαρακτηρίζονται ως λαθρεμπορία κατά τις διατάξεις των άρθρων 89 και επόμενα του
ν. 1165/1918 “Περί Τελωνειακού Κώδικος” και επισύρουν το υπό αυτών προβλεπόμενο
πολλαπλούν τέλος και αν ακόμη κριθεί αρμοδίως ότι δεν συντρέχουν τα στοιχεία
αξιοποίνου λαθρεμπορίας». Εξ άλλου, σύμφωνα με την § 2 του άρθρου 89 του ως άνω
Τελωνειακού Κώδικα (ν. 1165/1918, ΦΕΚ Α΄ 73), που προστέθηκε με το άρθρο 3 του
α.ν. 1514/1950 (ΦΕΚ Α΄ 240), ο οποίος κυρώθηκε με τον ν. 1591/1950 (ΦΕΚ Α΄
295), «Ως τελωνειακαί παραβάσεις χαρακτηρίζονται ... η καθ΄ οιονδήποτε των εν
άρθρω 100 του παρόντος μνημονευομένων τρόπων διαφυγή ή απόπειρα διαφυγής της
πληρωμής των ανηκόντων τω Δημοσίω τελών και δικαιωμάτων, ως και η μη τήρησις
των εν τω αυτώ άρθρω 100 καθοριζομένων λοιπών διατυπώσεων, επισύρουσι δε κατά
των υπευθύνων πολλαπλούν τέλος, συμφώνως προς τας διατάξεις του παρόντος νόμου,
και αν έτι ήθελε κριθή αρμοδίως ότι δεν συντρέχουσι τα στοιχεία αξιοποίνου λαθρεμπορίας».
Στην § 1 του άρθρου 100 του ιδίου Κώδικα, όπως τροποποιήθηκε με το άρθρο 1 του
α.ν. 2081/1939 (ΦΕΚ Α΄ 495), ορίζεται ότι: «Λαθρεμπορία είναι α) η εντός των
συνόρων του Κράτους εισαγωγή ή εξ αυτών εξαγωγή εμπορευμάτων, υποκειμένων είτε
εις εισαγωγικόν δασμόν, είτε εις εισπραττόμενον εν τοις Τελωνείοις τέλος, φόρον
ή δικαίωμα, άνευ γραπτής αδείας της αρμοδίας τελωνειακής αρχής ή εν άλλω παρά
τον ωρισμένον παρ΄ αυτής τόπω ή χρόνω και β) πάσα οιαδήποτε ενέργεια, σκοπούσα
να στερήση το Δημόσιον των υπ΄ αυτού εισπρακτέων δασμών, τελών, φόρων και
δικαιωμάτων επί των εισαγομένων εκ της αλλοδαπής ή εξαγομένων εμπορευμάτων, και
αν έτι ταύτα εισεπράχθησαν κατά χρόνον και τρόπον έτερον ή τον υπό του νόμου οριζόμενον».
Στην περίπτωση θ΄ της επομένης § 2, που προστέθηκε με το άρθρο 8 του ν.
2096/1952 (ΦΕΚ Α΄ 113), ορίζεται ότι ως λαθρεμπορία θεωρείται και «η αγορά,
πώλησις και κατοχή εμπορευμάτων εισαχθέντων ή τεθέντων εις την κατανάλωσιν κατά
τρόπον συνιστώντα το αδίκημα της λαθρεμπορίας». H κατά το άρθρο 100 λαθρεμπορία
(όπως και η απόπειρα λαθρεμπορίας) τιμωρείται με ποινή φυλακίσεως κατά τα
ειδικότερον οριζόμενα στα άρθρα 102 επομ. του ιδίου Κώδικα. Περαιτέρω, στην § 3
του άρθρου 97 του Τελωνειακού Κώδικα, που προστέθηκε με το άρθρο 4 του α.ν.
1514/1950 και τροποποιήθηκε με το άρθρο 23 του ν. 495/1976 (ΦΕΚ Α΄ 337),
ορίζεται ότι «Κατά των οπωσδήποτε συμμετασχόντων της κατά την § 2 του άρθρου 89
του παρόντος τελωνειακής παραβάσεως και αναλόγως του βαθμού της συμμετοχής
εκάστου ασχέτως της ποινικής διώξεως αυτών επιβάλλεται κατά τας διατάξεις των
άρθρων 100 και επομ. του παρόντος ιδιαιτέρως εις έκαστον και αλληλεγγύως πολλαπλούν
τέλος από του διπλού μέχρι του δεκαπλού των βαρυνόντων το αντικείμενο ταύτης
δασμών, φόρων, τελών και δικαιωμάτων εν συνόλω, δια πάντας τους συνυπαιτίους.…
Για πετρελαιοειδή προϊόντα, αλκοόλη, αλκοολούχα ποτά και βιομηχανοποιημένα
καπνά το πολλαπλούν τέλος ανέρχεται στο πενταπλάσιο μέχρι το δεκαπλάσιο των
δασμών, φόρων, τελών και δικαιωμάτων που βαρύνουν αυτά (Το τελευταίο εδάφιο της
§ 3 προστέθηκε με την παρ.9 του άρθρ.1 του ν. 2443/1996 (ΦΕΚ Α΄ 265)». Τέλος,
στην § 8 του άρθρου 97 του Τελωνειακού Κώδικα, που προστέθηκε με το άρθρο 4 του
α. ν. 1514/1950, ορίζεται ότι «Ουδεμίαν επιρροήν εξασκεί επί των αποφάσεων των
Δικαστηρίων η αθωωτική ή καταλογιστική απόφασις των Διοικητικών Δικαστηρίων και
Επιτροπών ουδέ τανάπαλιν», στο δε άρθρο 5 § 2 του Κώδικα Διοικητικής Δικονομίας
(ΚΔιοικΔικ, ν. 2717/1999, ΦΕΚ Α΄ 97), υπό τον τίτλο «Δέσμευση από αποφάσεις
άλλων δικαστηρίων», ορίζεται ότι τα διοικητικά δικαστήρια δεσμεύονται και «…
από τις αμετάκλητες καταδικαστικές αποφάσεις των ποινικών δικαστηρίων, ως προς
την ενοχή του δράστη».
Επειδή, οι προπαρατεθείσες διατάξεις
του ισχύοντος κατά τον κρίσιμο εν προκειμένω χρόνο Τελωνειακού Κώδικα (άρθρα 89
επ.) και του ν. 2127/1993 περί επιβολής πολλαπλού τέλους και κινήσεως της
διαδικασίας ποινικής διώξεως, οι οποίες διατάξεις είναι, κατά τα προεκτεθέντα, εφαρμοστέες
σε περίπτωση παραβάσεως του κοινοτικού τελωνειακού δικαίου και των εθνικών διατάξεων
περί μεταφοράς της Οδηγίας 92/12/ΕΟΚ, συνιστούν εφαρμογή του δικαίου της
Ενώσεως κατά την έννοια του άρθρου 51 § 1 του Χάρτη θεμελιωδών Δικαιωμάτων της
Ένωσης. Συνεπώς, οι θεσπιζόμενες από τις εν λόγω διατάξεις ρυθμίσεις πρέπει να
πληρούν τις απαιτήσεις που απορρέουν από τον Χάρτη όσον αφορά τον σεβασμό των θεμελιωδών
δικαιωμάτων που κατοχυρώνονται σ’ αυτόν (βλ. απόφαση ΔΕΚ μειζ. συνθ. της 26.2.
2013, C-617/10, Akerberg Fransson, σκ. 17 επ., πρβλ. και απόφαση ΔΕΚ της
16.12.1992, C-210/91, Επιτροπή κατά Ελλάδος, σκ. 19, απόφαση ΔΕΚ της
26.10.1995, C-36/94, Siesse, σκ. 21, απόφαση ΔΕΚ της 7.12.2000, C-213/99, De
Andrade, σκ. 20, απόφαση ΔΕΚ της 12.7.2001, C-262/99, Λουλουδάκης, σκ. 67,
απόφαση ΔΕΕ της 29.7.2010, C-188/09, Profaktor Kulesza, Frankowski, Jóźwiak,
Orłowski, σκ. 29, απόφαση ΔΕΕ της 9.2.2012, C-210/10, Urban, σκ. 23).
Επειδή, όπως έχει κριθεί (βλ. ΟλΣτΕ
990/2004, 1522/2010 επταμ., 2067/2011 επταμ. κ.ά.), από τον συνδυασμό των
προμνησθεισών διατάξεων των §§ 2 του άρθρου 89 και 3 του άρθρου 97 του
Τελωνειακού Κώδικα προς την § 8 του ιδίου άρθρου 97 αυτού, (προστεθείσα με το
άρθρ. 4 του ν. 1514/1950) καθώς και προς την διάταξη της § 2 του άρθρου 5 του
Κώδικα Διοικητικής Δικονομίας προκύπτει ότι η διαδικασία διοικητικής βεβαιώσεως
της τελωνειακής παραβάσεως, που κατατείνει στην επιβολή του πολλαπλού τέλους,
είναι αυτοτελής και διακεκριμένη σε σχέση με την αντίστοιχη ποινική διαδικασία.
Η αυτοτέλεια των δύο διαδικασιών (ποινικής και διοικητικής) έχει την έννοια ότι
το διοικητικό δικαστήριο, όταν αποφασίζει περί του αν ετελέσθη η διοικητική παράβαση,
δεν δεσμεύεται από την τυχόν προηγηθείσα σχετική απόφαση ποινικού δικαστηρίου,
εκτός εάν πρόκειται για αμετάκλητη καταδικαστική απόφαση, οπότε δεσμεύεται ως
προς την ενοχή του δράστη. Παρά την μη δέσμευσή του, όμως, υποχρεούται να εκτιμήσει
αυτήν κατά την διαμόρφωση της κρίσεώς του, χωρίς να απαιτείται πανηγυρική
εξαγγελία περί τούτου.
Επειδή, όσον αφορά την αρχή ne bis
in idem που διαλαμβάνεται στο άρθρο 50 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων, το
Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, με την προαναφερθείσα απόφασή του της
26.2.2013, C-617/10, Hans Akerberg Fransson, επί προδικαστικού ερωτήματος που υπέβαλε
το Haparanda Τingsrätt της Σουηδίας στο πλαίσιο ποινικής δίκης για φοροδιαφυγή
και, ειδικότερα, για υποβολή ανακριβών δηλώσεων φόρου εισοδήματος και φόρου
προστιθεμένης αξίας (ΦΠΑ), δέχθηκε, μεταξύ άλλων, τα ακόλουθα: «34. ... το άρθρο 50 του Χάρτη δεν
εμποδίζει την εκ μέρους κράτους μέλους επιβολή, για την ίδια πράξη παραβάσεως
των υποχρεώσεων που αφορούν την υποβολή δηλώσεων στον τομέα του ΦΠΑ, ενός
συνδυασμού φορολογικών και ποινικών κυρώσεων. Συγκεκριμένα, προκειμένου να
εξασφαλίζουν την είσπραξη του συνόλου των εσόδων από ΦΠΑ και, κατ’ επέκταση,
την προστασία των οικονομικών συμφερόντων της Ένωσης, τα κράτη μέλη διαθέτουν
ελευθερία επιλογής των κυρώσεων που επιβάλλουν ... Οι κυρώσεις αυτές μπορούν
συνεπώς να λαμβάνουν τη μορφή διοικητικών ή ποινικών κυρώσεων ή ενός συνδυασμού
των δύο. Μόνον όταν η φορολογική κύρωση έχει ποινικό χαρακτήρα, κατά την έννοια
του άρθρου 50 του Χάρτη, και έχει καταστεί απρόσβλητη, η εν λόγω διάταξη
εμποδίζει την άσκηση ποινικής δίωξης για την ίδια πράξη κατά του ίδιου
προσώπου. 35. … η εκτίμηση της ποινικής φύσεως των φορολογικών κυρώσεων
στηρίζεται σε τρία κριτήρια. Το πρώτο είναι ο νομικός χαρακτηρισμός της
παραβάσεως κατά το εσωτερικό δίκαιο, το δεύτερο η ίδια η φύση της παραβάσεως
και το τρίτο η φύση και η σοβαρότητα της κυρώσεως που ενδέχεται να επιβληθεί
στον διαπράξαντα την παράβαση (απόφαση της 5ης Ιουνίου 2012, C-489/10, Bonda,
σκ. 37). 36. Εναπόκειται στο [εθνικό] δικαστήριο να εκτιμήσει, με γνώμονα τα
κριτήρια αυτά, αν πρέπει να προβεί σε εξέταση της προβλεπόμενης από την εθνική
νομοθεσία σωρεύσεως φορολογικών και ποινικών κυρώσεων σε σχέση με τα εθνικά
πρότυπα κατά την έννοια της σκέψεως 29 της παρούσας αποφάσεως, πράγμα που θα
μπορούσε να το οδηγήσει, ενδεχομένως, να κρίνει ότι η σώρευση αυτή είναι
αντίθετη προς τα εν λόγω πρότυπα, υπό την προϋπόθεση ότι οι εναπομένουσες κυρώσεις
είναι αποτελεσματικές, ανάλογες των παραβάσεων και αποτρεπτικές ... 37 Κατόπιν
των προεκτεθέντων, στο δεύτερο, στο τρίτο και στο τέταρτο ερώτημα πρέπει να
δοθεί η απάντηση ότι η αρχή ne bis in idem που διαλαμβάνεται στο άρθρο 50 του
Χάρτη δεν εμποδίζει την εκ μέρους κράτους μέλους επιβολή, για την ίδια πράξη
παραβάσεως…, διαδοχικώς μιας φορολογικής και μιας ποινικής κυρώσεως, στον βαθμό
που η πρώτη κύρωση δεν έχει ποινικό χαρακτήρα, πράγμα το οποίο το αιτούν
δικαστήριο οφείλει να εξακριβώσει».
Επειδή, το πολλαπλούν τέλος που
προβλέπει ο Τελωνειακός Κώδικας και δια παραπομπής σ’ αυτόν ο ν. 2127/1993 δεν
συνιστά ποινή του ποινικού δικαίου (ποινή stricto sensu), που επιβάλλεται από
τα ποινικά δικαστήρια υπό τους όρους και τις προϋποθέσεις της ποινικής
διαδικασίας με σκοπό αυτόν που χαρακτηρίζει την «ποινή», δηλαδή την γενικότερη
νομική, ηθική και κοινωνική αποδοκιμασία της συμπεριφοράς του δράστη, αλλ’ έχει
χαρακτήρα, όπως ρητώς άλλωστε διαλαμβάνεται στη διάταξη του άρθρου 89 § 2 του
Τελωνειακού Κώδικα, διοικητικής κυρώσεως που επιβάλλεται από διοικητικά όργανα
-υπό τον ουσιαστικό έλεγχο των διοικητικών δικαστηρίων- και εξυπηρετεί
διαφορετικό σκοπό, που είναι η διασφάλιση της εισπράξεως κοινοτικών και εθνικών
πόρων καθώς και η τήρηση και ομαλή εφαρμογή των κανόνων της τελωνειακής
διαδικασίας (πρβλ απόφαση ΕΔΔΑ τής 14.9.2004, επί τού παραδεκτού, Rosenquist
κατά Σουηδίας, 60619/00, βλ. και αποφάσεις ΕΔΔΑ τής 8.6.1995, Jamil κατά
Γαλλίας, 11/1994/458/539, σκ. 14, Goktan κατά Γαλλίας, σκ. 48, τής 24.10.1986,
Agosi κατά Ηνωμένου Βασιλείου, 9118/80, σκ. 63-67), καθιστώντας την παράβαση
οικονομικά ασύμφορη. Δηλαδή, το εν λόγω πολλαπλούν τέλος όχι μόνο κατά τον
τυπικό χαρακτηρισμό του στην ελληνική νομοθεσία αλλά και κατά τη φύση και το
χαρακτήρα του διαφέρει από τις κυρώσεις ποινικής φύσεως. Επιβάλλεται,
ειδικώτερα, για την αντιστάθμιση των συνεπειών συμπεριφορών, που συνιστούν
παραβίαση διοικητικής φύσεως υποχρεώσεων κάθε συναλλασσομένου, της καταβολής,
δηλαδή, προς το Δημόσιο οφειλομένων φορολογικών επιβαρύνσεων, που έχουν,
μάλιστα, ταυτοχρόνως, και τον χαρακτήρα πόρων της Ευρωπαϊκής Ενώσεως. Η
αντιστάθμιση συνίσταται στην αναπλήρωση των ποσών, την καταβολή των οποίων αποφεύγει
με την παράνομη συμπεριφορά του ο υπόχρεος, με ανάλογη προς τα άνω αναπροσαρμογή
τους, για την κάλυψη όλων των εντεύθεν δαπανών, στις οποίες προβαίνει το κράτος
για τον εντοπισμό των συμπεριφορών αυτών, που, από τη φύση τους, είναι δυσχερώς
εντοπίσιμες αλλά που επιτρέπουν την προσπόριση σημαντικών οικονομικών
ωφελημάτων σε εκείνον που τις επιχειρεί επιτυχώς. Άλλωστε, οι προβλεπόμενες
στον Τελωνειακό Κώδικα ποινές για το ποινικό αδίκημα της λαθρεμπορίας
συνίστανται, κατά κανόνα, σε στέρηση της ελευθερίας του δράστη (φυλάκιση ή κάθειρξη)
και ουδόλως δύνανται να συγκριθούν με τις χρηματικές κυρώσεις του αντιστοίχου
διοικητικού αδικήματος (βλ. άρθρο 102 του Τελωνειακού Κώδικος, ν. 1165/1918,
όπως ίσχυε, και άρθρο 157 του ισχύοντος νυν Εθνικού Τελωνειακού Κώδικος, ν.
2960/2001). Συνεπώς, εφ’ όσον η κύρωση του πολλαπλού τέλους δεν έχει ποινικό
χαρακτήρα, δεν ανακύπτει ζήτημα εφαρμογής της αρχής ne bis in idem που διαλαμβάνεται
στο άρθρο 4 § 1 του 7ου Προσθέτου Πρωτοκόλλου της ΕΣΔΑ καθώς και στο άρθρο 50
του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ένωσης. Κατ’ ακολουθίαν, ούτε η έναρξη
ούτε η εξέλιξη της διαδικασίας επιβολής του πολλαπλού τέλους και της τυχόν
ανοιγείσης ενώπιον των διοικητικών δικαστηρίων δίκης κωλύεται σε περίπτωση που
για την ίδια παράβαση έχει ολοκληρωθεί η ενώπιον των ποινικών δικαστηρίων
διαδικασία με απόφαση που έχει καταστεί απρόσβλητη. Μειοψήφησαν οι Σύμβουλοι Ε. Νίκα και Η. Μάζος, οι οποίοι
υπεστήριξαν την ακόλουθη γνώμη: η αρχή ne bis in idem, ως γενική αρχή του
κοινοτικού δικαίου, ναι μεν δεν απαγορεύει γενικά την σώρευση ή την διαδοχική
επιβολή ποινικών και διοικητικών, κατά το εθνικό δίκαιο, κυρώσεων για παράβαση
διατάξεων του κοινοτικού δικαίου, εμποδίζει, όμως, την εκ μέρους κράτους μέλους
επιβολή, για την ίδια πράξη παραβάσεως των υποχρεώσεων που απορρέουν από το τελωνειακό
ή φορολογικό δίκαιο της ΕΕ, διοικητικών κυρώσεων που έχουν «ποινικό» χαρακτήρα,
κατά την έννοια της αρχής αυτής, εφ’ όσον, για την ίδια παραβατική συμπεριφορά,
το πρόσωπο στο οποίο αυτή αποδίδεται έχει καταδικαστεί ή απαλλαγεί με
αμετάκλητη απόφαση ποινικού δικαστηρίου. Κύρωση η οποία χαρακτηρίζεται από το εθνικό
δίκαιο ως διοικητική, και όχι ως ποινική, μπορεί να έχει «ποινικό» χαρακτήρα,
κατά την έννοια της ως άνω γενικής αρχής του κοινοτικού δικαίου, εν όψει της
φύσεως και της σοβαρότητάς της, καθώς και της φύσεως της παραβάσεως για την
οποία επιβάλλεται (πρβλ. απόφαση ΔΕΕ στην υπόθεση Akerberg Fransson, op.cit.,
σκέψη 35, και απόφαση ΔΕΕ μειζ. συνθ. της 5.6.2012, C-489/10, Βonda, σκέψη 37,
με παραπομπή στις αποφάσεις ΕΔΔΑ της 8.6. 1976, Engel κ.λπ. κατά Ολλανδίας,
σκέψεις 80-82, και ΕΔΔΑ μειζ. συνθ. της 10.2.2009, Zolotukhin κατά Ρωσίας,
14939/03, § 52-53, σχετικά με την αρχή ne bis in idem κατά το άρθρο 4 § 1 του
7ου Πρόσθετου Πρωτόκολλου της ΕΣΔΑ). Το επίδικο πολλαπλό τέλος, που προβλέπει ο
Τελωνειακός Κώδικας και, δια παραπομπής σε αυτόν, ο ν. 2127/1993, συνιστά
κύρωση διοικητική, κατά το εθνικό δίκαιο. Ωστόσο, εν όψει της φύσεως της
σχετικής παραβάσεως (παράβαση με δόλο κανόνων τελωνειακού και φορολογικού
δικαίου, δηλαδή κανόνων που επιβάλλουν γενικά υποχρεώσεις στους πολίτες και όχι
σε κάποια ειδική κατηγορία αυτών), της φύσεως και του ύψους του επίμαχου μέτρου
(χρηματική κύρωση που μπορούσε να φθάσει το δεκαπλάσιο των διαφυγόντων δασμών
και φόρων), καθώς και του σκοπού του (πρόληψη και καταστολή της δασμοφοροδιαφυγής),
η επίδικη κύρωση έχει «ποινικό» χαρακτήρα, κατά την έννοια του άρθρου 4 § 1 του
7ου Προσθέτου Πρωτοκόλλου της ΕΣΔΑ και του άρθρου 50 του Χάρτη των Θεμελιωδών
Δικαιωμάτων της Ενωσης (πρβλ. ΣτΕ 689/2009 επταμ., 3182/ 2010, 2067/2011
επταμ., 1777/2012 κ.ά., επίσης αποφάσεις ΕΔΔΑ της 21.2.2008, Χατζηνικολάου κατά
Ελλάδας, 33997/06, § 19-20, της 11.1.2007, Μαμιδάκης κατά Ελλάδας, 35533/04, §
20-21, και της 6.12.2007, Γιαννετάκη κατά Ελλάδας, 29829/05, § 18-19 πρβλ.
επίσης απόφαση ΕΔΔΑ μειζ. συνθ. της 23.11.2006, Jussila κατά Φινλανδίας,
73053/01, § 30-38 και απόφαση ΕΔΔΑ της 24.9.1997, Γαρυφάλλου ΑΕΒΕ κατά Ελλάδας,
93/1996/712/909, § 30-39). Ως εκ τούτου, σε περίπτωση που η ποινική –κατά το
εθνικό δίκαιο- διαδικασία έχει ολοκληρωθεί με την έκδοση αμετάκλητης αποφάσεως,
η κατοχυρουμένη στις ως άνω διατάξεις αρχή ne bis in idem κωλύει την συνέχιση
της διοικητικής διαδικασίας ή δίκης περί επιβολής πολλαπλού τέλους λόγω
λαθρεμπορίας κατά του ιδίου προσώπου βάσει των ιδίων κατ’ ουσίαν πραγματικών
περιστατικών.
Επειδή, περαιτέρω, η προεκτεθείσα
διάταξη του άρθρου 5 § 2 του Κώδικα Διοικητικής Δικονομίας ρυθμίζει διαφορετικά
το ζήτημα της δεσμεύσεως του διοικητικού δικαστηρίου από αμετάκλητη απόφαση
ποινικού δικαστηρίου, ανάλογα με το εάν πρόκειται για καταδικαστική ή αθωωτική
απόφαση. Ειδικότερα, σύμφωνα με την διάταξη αυτή τα διοικητικά δικαστήρια
δεσμεύονται «από τις αμετάκλητες καταδικαστικές αποφάσεις των ποινικών
δικαστηρίων ως προς την ενοχή του δράστη», όχι, όμως, και από τις αμετάκλητες αποφάσεις
ποινικών δικαστηρίων με τις οποίες αθωώνεται ο κατηγορούμενος. Σε σχέση με τις αθωωτικές
ποινικές αποφάσεις τα διοικητικά δικαστήρια υπέχουν, σύμφωνα με την προαναφερθείσα
παγία νομολογία, υποχρέωση μόνον συνεκτιμήσεως των εν λόγω αποφάσεων κατά τον
σχηματισμό της κρίσεώς τους. Η διαφοροποίηση αυτή μεταξύ καταδικαστικών και
αθωωτικών αποφάσεων δεν προσκρούει στα άρθρα 4 § 1 και 20 § 1 του Συντάγματος.
Τούτο δε εν όψει των διαφορών μεταξύ ποινικής και διοικητικής δίκης και ιδία εν
όψει της διαφοροποιήσεως των κανόνων αποδείξεως που διέπουν τις δύο αυτές
κατηγορίες δικών, όπως τους διαμόρφωσε η νομολογία. Ούτω στην ποινική δίκη, επί
αμφιβολιών ως προς την ενοχή του κατηγορουμένου, αυτός κηρύσσεται αθώος κατ’
εφαρμογή της αρχής in dubio pro reo, ενώ στην διοικητική δίκη δεν ισχύει η αρχή
αυτή, για την ακύρωση δε ή την μεταρρύθμιση της διοικητικής κυρώσεως ο
διοικητικός δικαστής πρέπει να σχηματίσει πλήρη και βεβαία δικανική πεποίθηση
για την μη διάπραξη της παραβάσεως. Εκ των ανωτέρω συνάγεται ότι για τον
ποινικό δικαστή η αθώωση του κατηγορουμένου είναι ευχερεστέρα από την καταδίκη
του, διότι επί της δευτέρας απαιτείται πλήρης βεβαίωση του δικαστού και δη περί
διάφορα στοιχεία του εγκλήματος αφορώντα είτε στην αντικειμενική είτε στην
υποκειμενική υπόσταση αυτού. Πρέπει, επί πλέον, να τονισθεί ότι επί αθωωτικής
αποφάσεως δεν είναι υποχρεωμένος ο δικαστής να διακρίνει ρητώς στο κείμενο
αυτής μεταξύ αθωώσεως οφειλομένης σε πλήρη βεβαιότητα και αθωώσεως οφειλομένης
σε αμφιβολίες. Απλώς, η τυχόν ειδικότερη αναφορά στην ποινική απόφαση ότι η
αθώωση γίνεται λόγω αμφιβολιών, όπως συμβαίνει εν προκειμένω (βλ.
αναιρεσιβαλλομένη απόφαση σκ. 6), αποτελεί πρόσθετο επιχείρημα ότι δεν είναι
δυνατόν να γεννηθεί δέσμευση του διοικητικού δικαστού από την αμετάκλητη
αθωωτική ποινική απόφαση. Ως εκ τούτου, η αμετάκλητη αθώωση του κατηγορουμένου
από τα ποινικά δικαστήρια δεν αποκλείει την -κατόπιν συνεκτιμήσεως της αθωώσεώς
του αυτής- αιτιολογημένη διαφορετική κρίση στο πλαίσιο της διοικητικής δίκης
περί επιβολής πολλαπλού τέλους λόγω λαθρεμπορίας. Μειοψήφησαν οι Σύμβουλοι Δ. Σκαλτσούνης, Α.-Γ. Βώρος, Γ. Τσιμέκας
και Ο. Ζύγουρα, οι οποίοι υποστήριξαν ότι η ρύθμιση του άρθρου 5 § 2 του Κώδικα
Διοικητικής Δικονομίας παραβιάζει την απορρέουσα από το Σύνταγμα (άρθρα 4 § 1
και 20 § 1) αρχή της ισότητας των διαδίκων, κατά το μέρος που αφορά τις
αποφάσεις με τις οποίες ο κατηγορούμενος αθωώνεται όχι απλώς διότι δεν αποδείχθηκε
ότι διέπραξε το αποδιδόμενο σε αυτόν ποινικό αδίκημα (λόγω αμφιβολιών, κατ’ εφαρμογή
του τεκμηρίου αθωότητας και της αρχής in dubio pro reo), αλλά διότι αποδείχθηκε
ότι δεν το διέπραξε (λόγω ανυπαρξίας των πραγματικών περιστατικών που στοιχειοθετούν
την αντικειμενική του υπόσταση). Και τούτο διότι η δεύτερη αυτή αθώωση, λόγω
ανυπαρξίας των πραγματικών περιστατικών που στοιχειοθετούν την αντικειμενική
υπόσταση του ποινικού αδικήματος, δεν διαφέρει, ως προς τον βαθμό σχηματισμού δικανικής
πεποιθήσεως, από την καταδικαστική απόφαση, εφ’ όσον και στις δύο αυτές
περιπτώσεις υπάρχει πλήρης δικανική πεποίθηση του ποινικού δικαστή, στην πρώτη
για την ενοχή του κατηγορουμένου και στην δεύτερη για την αθωότητά του. Εφ’
όσον, συνεπώς, δεν υπάρχει διαφοροποίηση, από την ανωτέρω άποψη, στις ως άνω
περιπτώσεις αθωώσεως και καταδίκης, όπως υπάρχει στην περίπτωση της αθωώσεως
λόγω αμφιβολιών, στην οποία η αθώωση οφείλεται, αντιθέτως, στην αδυναμία
σχηματισμού πλήρους δικανικής πεποιθήσεως, η διαφορετική μεταχείριση από τον νομοθέτη
των αμετακλήτων καταδικαστικών και αθωωτικών, υπό την ανωτέρω έννοια, αποφάσεων
των ποινικών δικαστηρίων, κατά τρόπο ώστε μόνον οι καταδικαστικές αποφάσεις να
δεσμεύουν τα διοικητικά δικαστήρια, δεν δικαιολογείται αντικειμενικά, αφού πρόκειται
για κρίσεις των ποινικών δικαστηρίων που εξήχθησαν υπό όμοιες, από άποψη
βεβαιότητας δικανικής κρίσεως, συνθήκες. Προς αποκατάσταση δε της ίσης μεταχειρίσεως,
πρέπει να επεκταθεί το πεδίο εφαρμογής της ρυθμίσεως του άρθρου 5 § 2 του
Κώδικα Διοικητικής Δικονομίας, ώστε να δεσμεύεται το διοικητικό δικαστήριο που
κρίνει υπόθεση επιβολής σε ορισμένο πρόσωπο δασμοφορολογικών επιβαρύνσεων λόγω
συμμετοχής του σε λαθρεμπορία όχι μόνον από αμετάκλητη καταδικαστική απόφαση
ποινικού δικαστηρίου, που αφορά σε κατηγορία περί λαθρεμπορίας κατά του ιδίου
προσώπου βάσει των ίδιων κατ’ ουσίαν πραγματικών περιστατικών, αλλά και από
αμετάκλητη αθωωτική απόφαση, στην περίπτωση που η αθώωση του εν λόγω προσώπου
δεν οφείλεται στις αμφιβολίες του ποινικού δικαστηρίου για την ενοχή του, αλλά
στηρίζεται στην κρίση του ότι αυτός δεν διέπραξε το ποινικό αδίκημα που του
αποδίδεται. Τέλος, η Σύμβουλος Ε.
Νίκα μειοψήφησε διατυπώνοντας την ακόλουθη
γνώμη: Η επίμαχη ρύθμιση του άρθρου 5 παρ.2 του ΚΔΔ δεν εγείρει ζητήματα
δυσμενούς διακρίσεως των διαδίκων, εφ’ όσον κατά την ερμηνεία και εφαρμογή της
εν λόγω διατάξεως δεν παραβιάζεται το κατ’ άρθρο 6 παρ.2 της ΕΣΔΑ τεκμήριο
αθωότητας, σύμφωνα με το οποίο, απόφαση διοικητικού δικαστηρίου που έπεται
τελικής (ήτοι αμετάκλητης, βλ. ΣτΕ 1311,2951/2013) αθωωτικής αποφάσεως ποινικού
δικαστηρίου για το ίδιο πρόσωπο δεν πρέπει να την παραβλέπει και να θέτει εν
αμφιβόλω την αθώωση και μάλιστα έστω και αν αυτή εχώρησε λόγω αμφιβολιών (ΕΔΔΑ
27.9.2007, 35522/04, Σταυρόπουλος κατά Ελλάδος, σκ. 39 και ΕΔΔΑ 13.7.2010,
25720/05, Tendam κατά Ισπανίας, σκ. 7). Συνεπώς, το διοικητικό δικαστήριο
υποχρεούται να απόσχει από την διατύπωση κρίσεως ή αιτιολογίας που να θέτει εν
αμφιβόλω το αθωωτικό αποτέλεσμα της οικείας ποινικής διαδικασίας (ΕΔΔΑ
27.9.2011, 23272, Ηdralo κατά Κροατίας, σκ. 54). Ως εκ τούτου, το διοικητικό δικαστήριο
που κρίνει επί διοικητικής παραβάσεως λαθρεμπορίας, δεν δεσμεύεται μεν από την
προηγηθείσα αμετάκλητη αθωωτική απόφαση του ποινικού δικαστηρίου, αλλά
υποχρεούται να την συνεκτιμήσει (και δή κατά τρόπο ειδικό, ώστε, εφ’ όσον
αποκλίνει από τις ουσιαστικές κρίσεις του ποινικού δικαστή, να μην
καταλείπονται αμφιβολίες ως προς τον σεβασμό του τεκμηρίου αθωότητας), στο
πλαίσιο δε αυτό δεν αποκλείεται να στηρίξει την κρίση του περί διαπράξεως της
αποδοθείσης παραβάσεως (και) σε στοιχεία, που δεν είχε λάβει υπ’ όψη του το
ποινικό δικαστήριο (πρβλ. ΕΔΔΑ (decision) 13.11.2003, 48518/99, Lundkvist κατά
Σουηδίας).
Επειδή, με την προσβαλλομένη απόφαση
έγιναν δεκτά, μεταξύ άλλων, τα ακόλουθα: με υπ’ αριθ. …/…/20.5.1999 πράξη του
Διευθυντού του Ζ’ Τελωνείου Ελευθέρων Τελωνειακών Συγκροτημάτων Πειραιώς
καταλογίσθηκαν στους αναιρεσιβλήτους, εταίρους της εταιρίας «… ……..», διαφυγόντες
δασμοί και λοιποί φόροι 30.161.455 δραχμών και επιβλήθηκε πολλαπλούν τέλος τετραπλασίου
ύψους (120.645.820 δραχμ.) λόγω λαθρεμπορίας και, ειδικότερα, λόγω διαθέσεως
στην εσωτερική αγορά πετρελαίου κινήσεως, συνολικής ποσότητας 326.361 λιτρών,
για το οποίο παρουσίασαν πλαστά τιμολόγια αγοράς, εκδόσεως ανύπαρκτης εταιρίας
με την επωνυμία «…. ΟΙΛ Ε.Π.Ε.». Στο Διοικητικό Πρωτοδικείο, στο οποίο
προσέφυγαν οι ήδη αναιρεσίβλητοι κατά της ανωτέρω πράξεως, προσκόμισαν, προς
απόδειξη του ισχυρισμού τους ότι αγνοούσαν την πλαστότητα των τιμολογίων
αγοράς, αμετάκλητη απόφαση ποινικού δικαστηρίου, με την οποία αυτοί κηρύχθηκαν
αθώοι της ποινικής κατηγορίας της λαθρεμπορίας, κριθέντος ότι προέκυψαν αμφιβολίες
για το εάν αυτοί είχαν τελέσει την αξιόποινη πράξη της λαθρεμπορίας αναφορικά
με την αναγραφομένη στα πλαστά τιμολόγια ποσότητα πετρελαίου. Η προσφυγή
απερρίφθη από το πρωτοβάθμιο διοικητικό δικαστήριο, το οποίο, δεχθέν ότι η
διοικητική διαδικασία επιβολής πολλαπλού τέλους λόγω της τελωνειακής παραβάσεως
της λαθρεμπορίας είναι αυτοτελής σε σχέση με την αντίστοιχη ποινική διαδικασία
και τα διοικητικά δικαστήρια, όταν κρίνουν επί υποθέσεως επιβολής πολλαπλού
τέλους λόγω λαθρεμπορίας, δεν δεσμεύονται από την τυχόν προηγηθείσα σχετική
απόφαση ποινικού δικαστηρίου, εκτός εάν πρόκειται για αμετάκλητη καταδικαστική
απόφαση (οπότε δεσμεύονται ως προς την ενοχή του δράστη), αλλά υποχρεούνται
απλώς να την συνεκτιμήσουν κατά την διαμόρφωση της κρίσεώς τους, έκρινε
περαιτέρω, αφού συνεκτίμησε, μεταξύ άλλων, την ανωτέρω αθωωτική ποινική
απόφαση, ότι οι αναιρεσίβλητοι είχαν διαπράξει την λαθρεμπορική παράβαση που
τους αποδόθηκε. Έφεση, όμως, των τελευταίων έγινε δεκτή από το διοικητικό
εφετείο, το οποίο, όπως ήδη αναφέρθηκε, εξαφάνισε την πρωτόδικη απόφαση, δίκασε
την προσφυγή, την δέχθηκε και ακύρωσε την καταλογιστική πράξη του Τελωνείου.
Ειδικότερα, το δικάσαν διοικητικό εφετείο έκρινε, κατ’ αποδοχή των προσθέτων λόγων
εφέσεως, ότι η θεσπιζομένη από τις διατάξεις του άρθρου 97 παρ.8 του Τελωνειακού
Κώδικα και 5 § 2 του Κώδικα Διοικητικής Δικονομίας ρύθμιση «είναι μη
εφαρμοστέα, ως αντικείμενη στην § 1 του άρθρου 4 του 7ου Πρωτοκόλλου της ΕΣΔΑ»,
που ορίζει ότι «Κανένας δεν μπορεί να διωχθεί ή καταδικασθεί ποινικά από τα
δικαστήρια του ίδιου Κράτους για μια παράβαση για την οποία ήδη αθωώθηκε ή καταδικάσθηκε
με αμετάκλητη απόφαση σύμφωνα με το νόμο και την ποινική δικονομία του Κράτους
αυτού» και, περαιτέρω, ότι η διάταξη του άρθρου 5 § 2 του Κώδικα Διοικητικής
Δικονομίας, που ορίζει ότι τα διοικητικά δικαστήρια δεσμεύονται μόνον από τις
αμετάκλητες καταδικαστικές αποφάσεις των ποινικών δικαστηρίων ως προς την ενοχή
του δράστη, «αντίκειται στην απορρέουσα από το Σύνταγμα (άρθρα 4 § 1 και 20 §
1) αρχή της ισότητας των διαδίκων» και «προς αποκατάσταση της ίσης
μεταχειρίσεως, πρέπει να επεκταθεί το πεδίο της ρυθμίσεως αυτής, ώστε να δεσμεύεται
το διοικητικό δικαστήριο που κρίνει υπόθεση επιβολής σε ορισμένο πρόσωπο
δασμοφορολογικών επιβαρύνσεων λόγω συμμετοχής του σε λαθρεμπορία από αμετάκλητη
απαλλακτική απόφαση ποινικού δικαστηρίου, που αφορά σε κατηγορία περί
λαθρεμπορίας κατά του ιδίου προσώπου, βάσει των ιδίων κατ’ ουσίαν πραγματικών
περιστατικών, και αθώωσε τον κατηγορούμενο, διότι δεν αποδείχθηκε ότι διέπραξε
το αποδιδόμενο σε αυτόν ποινικό αδίκημα». Η κρίση, όμως, αυτή του διοικητικού
εφετείου, σύμφωνα με όσα έγιναν δεκτά ανωτέρω στις σκέψεις 13 και 14 της παρούσας
αποφάσεως, δεν είναι νόμιμη, πολλώ μάλλον διότι η απόφαση του ποινικού δικαστηρίου, όπως την παραθέτει και η
αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση, ήχθη στο συμπέρασμά της λόγω αμφιβολιών. Κατ’
ακολουθίαν, πρέπει να γίνει δεκτός ως βάσιμος ο σχετικός λόγος αναιρέσεως, με
τον οποίο προβάλλεται εσφαλμένη ερμηνεία και εφαρμογή των διατάξεων των άρθρων
97 παρ.8 του Τελωνειακού Κώδικα και 5 § 2 του Κώδικα Διοικητικής Δικονομίας από
την αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση, η οποία πρέπει να αναιρεθεί.
Επειδή, τέλος, απαραδέκτως
προβάλλεται ο λόγος αναιρέσεως, με τον οποίο το αναιρεσείον Δημόσιο υποστηρίζει
ότι το Διοικητικό Εφετείο κατ’ εσφαλμένη ερμηνεία και πλημμελή εφαρμογή των
διατάξεων των άρθρων 29, 89 § 3, 97 § 5 και 99 § 2 του ν. 1165/1918
(Τελωνειακού Κώδικα) υπέλαβε ότι, για την είσπραξη ειδικά των διαφυγόντων
δασμών και λοιπών φορολογικών επιβαρύνσεων, τίθεται ως προϋπόθεση η προηγουμένη
απόδειξη της τελέσεως του αδικήματος της λαθρεμπορίας. Τούτο δε, διότι με την
υπό κρίση αίτηση δεν προβάλλεται ισχυρισμός περί μη υπάρξεως συναφούς
νομολογίας ή περί αντιθέσεως προς τη νομολογία κατά το άρθρο 12 § 1 του ν.
3900/2010.
Επειδή, μετά ταύτα, η υπόθεση, που
χρήζει διευκρινήσεως ως προς το πραγματικό, πρέπει να παραπεμφθεί, στο δικάσαν
Διοικητικό Εφετείο Πειραιώς για νέα νόμιμη κρίση.
Δια
ταύτα
Δέχεται την υπό κρίση αίτηση.
ΣΧΟΛΙΟ
Η αρχή «ne bis in idem» με αφορμή την
με αριθμό 1741/2015 Απόφαση Ολομέλειας του Συμβουλίου της Επικρατείας
1.- ΕΙΣΑΓΩΓΗ
Η
Ολομέλεια του Συμβουλίου της Επικρατείας με την με αριθμό 1741/2015 απόφασή
της, έκρινε ότι δεν προσκρούει στην ευρωπαϊκή και ελληνική νομοθεσία, αλλά ούτε
στις αποφάσεις του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης (Δ.Ε.Ε.) και του
Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων η διπλή ποινή (χρηματικό πρόστιμο
και ποινική καταδίκη) για τις περιπτώσεις της λαθρεμπορίας, ούτε αποτελεί διπλή
κύρωση για το ίδιο αδίκημα και δεν παραβιάζεται έτσι η αρχή»ne bis in idem», δηλαδή «κανείς δεν διώκεται, ούτε τιμωρείται
ποινικά δις για το ίδιο αδίκημα»[1].
Η με αριθμό 1741/2015 απόφασή του ΣτΕ, αφού ανήρεσε
απόφαση του Διοικητικού Εφετείου Πειραιά που είχε κρίνει τα αντίθετα, υποχρέωσε
εταιρεία πετρελαιοειδών να πληρώσει το ποσό που της επιβλήθηκε από το τελωνείο,
λόγω λαθρεμπορίας, παρά το γεγονός ότι
από τα Ποινικά Δικαστήρια αθωώθηκε η επίμαχη εταιρεία λόγω αμφιβολιών.
Το
ΣτΕ έκρινε ότι το πολλαπλό τέλος που προβλέπει ο Τελωνειακός Κώδικας «δεν συνιστά ποινή του ποινικού δικαίου, που
επιβάλλεται από τα ποινικά δικαστήρια υπό τους όρους και τις προϋποθέσεις της
ποινικής διαδικασίας με σκοπό αυτόν που χαρακτηρίζει την «ποινή», δηλαδή τη γενικότερη
νομική, ηθική και κοινωνική αποδοκιμασία της συμπεριφοράς του δράστη, αλλά έχει
χαρακτήρα, όπως ρητώς άλλωστε διαλαμβάνεται στη διάταξη του άρθρου 89 παρ.2 του
Τελωνειακού Κώδικα, διοικητικής κυρώσεως που επιβάλλεται από διοικητικά όργανα
-υπό τον ουσιαστικό έλεγχο των διοικητικών δικαστηρίων- και εξυπηρετεί διαφορετικό
σκοπό, που είναι η διασφάλιση της εισπράξεως κοινοτικών και εθνικών πόρων καθώς
και η τήρηση και ομαλή εφαρμογή των κανόνων της τελωνειακής διαδικασίας».
Περαιτέρω η με αριθμό 1741/2015 απόφασή του ΣτΕ
αναφέρει ότι «το πολλαπλό τέλος όχι μόνο κατά τον τυπικό χαρακτηρισμό του στην
ελληνική νομοθεσία αλλά και κατά τη φύση και τον χαρακτήρα του διαφέρει από τις
κυρώσεις ποινικής φύσεως». Εξάλλου, αναφέρει το ΣτΕ στην ως άνω απόφασή του ότι «εφ' όσον η κύρωση του πολλαπλού τέλους δεν
έχει ποινικό χαρακτήρα, δεν ανακύπτει ζήτημα εφαρμογής της αρχής ne bis in idem
που διαλαμβάνεται στο άρθρο 4 § 1 του 7ου Προσθέτου Πρωτοκόλλου της ΕΣΔΑ καθώς
και στο άρθρο 50 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ένωσης».
Τέλος,
αναφέρει η με αριθμό 1741/2015 απόφασή του ΣτΕ ότι η αμετάκλητη[2]
αθώωση του κατηγορουμένου από τα ποινικά δικαστήρια δεν αποκλείει την -κατόπιν
συνεκτιμήσεως της αθωώσεώς του αυτής- αιτιολογημένη διαφορετική κρίση στο
πλαίσιο της διοικητικής δίκης περί επιβολής πολλαπλού τέλους λόγω λαθρεμπορίας,
πολύ περισσότερο μάλιστα όταν η αθώωση
είναι λόγω αμφιβολιών.
2.-Η Αρχή «ne bis in idem»
Η
με αριθμό 1741/2015 απόφασή του ΣτΕ είναι μια αξιοσημείωτη απόφαση που
αντιμετωπίζει μια σειρά από σημαντικά
νομικά ζητήματα, με την θεώρηση όμως του
εθνικού δικαίου (και του «Ελληνικού δράματος»[3] τολμώ
να πω) και με την έντονη προβληματική
από την διαμορφωμένη νομολογία του ΕΣΔΑ και του ΔΕΕ ειδικότερα.
2.1. Η αρχή,
«ne bis in idem» είναι θεμελιώδης
για το ποινικό δίκαιο, κατοχυρώνεται ρητώς στο αρ. 4 § 1 του 7ου Πρόσθετου
Πρωτοκόλλου ΕΣΔΑ, στο αρ. 14 § 7 του Διεθνούς Συμφώνου για τα Ατομικά και
Πολιτικά Δικαιώματα και, πλέον, στο άρθρο 50 του Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων
της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Σύμφωνα
δε με αυτή, δεν επιτρέπεται η ποινική δίωξη ή καταδίκη ατόμου για μια παράβαση
για την οποία έχει ήδη αθωωθεί ή καταδικαστεί αμετάκλητα από δικαστήρια του
ίδιου κράτους.
Η
ΟλΑΠ με την 1/2011 έκρινε ότι : «το
Διεθνές Σύμφωνο του ΟΗΕ που υιοθετήθηκε από τη Γενική Συνέλευση των Ηνωμένων
Εθνών στις 16.12.1966 και κυρώθηκε από την Ελλάδα με το ν. 1462/1997, επιβάλλει
την υποχρέωση στα Συμβαλλόμενα Κράτη να δημιουργήσουν, σύμφωνα με τις συνταγματικές
τους διαδικασίες και τις διατάξεις του Συμφώνου, τις απαραίτητες προϋποθέσεις
που θα επιτρέψουν τη λήψη μέτρων νομοθετικού ή άλλου χαρακτήρα, καταλλήλων για
την προστασία των δικαιωμάτων, που αναγνωρίζονται στο Διεθνές Σύμφωνο στις
περιπτώσεις όπου τέτοιες διατάξεις ή μέτρα δεν έχουν ήδη προβλεφθεί. Με την § 7
του άρθρου 14 του Διεθνούς Συμφώνου καθιερώνεται η αρχή ότι «κανείς δεν
δικάζεται ούτε τιμωρείται για ένα αδίκημα για το οποίο έχει ήδη απαλλαγεί ή
καταδικασθεί με οριστική απόφαση, που εκδόθηκε σύμφωνα με το δίκαιο στην
ποινική δικονομία κάθε χώρας». Η διατύπωση αυτή σημαίνει αλλά και η πρόδηλη
έννοια της διατάξεως αυτής δεν μπορεί να είναι παρά ότι κανένας δεν δικάζεται
ούτε τιμωρείται και πάλι από τα δικαστήρια κάθε επί μέρους συμβαλλομένης χώρας,
ήτοι «του ίδιου Κράτους». Τούτο επιβεβαιώνεται από το γεγονός ότι η διάταξη
αυτή περιλαμβάνεται στο Σύμφωνο που παρέχει οδηγίες προς τα συμβαλλόμενα
Κράτη-Μέλη για την προσαρμογή της νομοθεσίας τους.»
2.2. Η εφαρμογή της αρχής ne bis in idem στις διοικητικές
κυρώσεις αντιμετωπίσθηκε με την απόφαση Zolotukhin του ΕΔΔΑ[4].
Το
ΕΔΔΑ, αναγνώρισε ότι η ένταξη μιας κύρωσης στην ύλη του διοικητικού δικαίου
κατά την εσωτερική έννομη τάξη, δεν αρκεί για να αποκλείσει την υπαγωγή της
στην έννοια της «κατηγορίας ποινικής φύσεως», όπως αυτή περιλαμβάνεται στη
διάταξη της § 1 του αρ. 6 της ΕΣΔΑ.
Για
την υπαγωγή αυτή το ΕΔΔΑ χρησιμοποιεί τρία κριτήρια, ευρύτερα γνωστά και ως
«κριτήρια Engel[5]
«(βλ αναλυτικά στην § 1.2.) τα κριτήρια αυτά δεν αντιμετώπισε η με αριθμό
1741/2015 απόφασή του ΣτΕ.
Τα
κριτήρια αυτά δεν είναι απαραίτητο να συντρέχουν σωρευτικά προκειμένου να
χαρακτηριστεί μια κύρωση ως ποινικής φύσεως, αν και δεν αποκλείεται μια
σωρευτική εκτίμησή τους, όταν η εξέταση των επιμέρους στοιχείων δεν αρκεί για
να σχηματιστεί μία ασφαλής γνώμη ως προς την ποινική φύση της κύρωσης.
Ενδεικτικά, το ΕΔΔΑ εξετάζει ως κριτήρια τη σοβαρότητα του αδικήματος αυτού
καθ’ αυτού, τον αποτρεπτικό και κατασταλτικό χαρακτήρα της κύρωσης και το ύψος
του προστίμου[6].
2.3. Στην
Απόφαση της 9.1.2014. Μ. Τασιούλη κατά Ελλάδος έκρινε το ΕΔΔΑ ότι: «Ο κανόνας δικαίου, τον οποίο παραβίασε η
ενδιαφερομένη απευθύνεται σε όλους τους πολίτες υπό την ιδιότητα του
φορολογουμένου. Επιτάσσει συγκεκριμένη συμπεριφορά, ήτοι την δήλωση υπαλλήλου και
συνδυάζει την απαίτηση αυτή με κύρωση με χαρακτήρα τιμωρητικό. Το επίδικο
πρόστιμο δεν αφορά, λοιπόν, την χρηματική αποζημίωση ζημίας, αλλά αποσκοπούσε
στην τιμωρία με σκοπό την αποφυγή επαναλήψεως της αξιόποινης πράξεως. Έτσι, ο
γενικός χαρακτήρας της, παραβιαζομένης από την προσφεύγουσα νομικής διάταξης καθώς
και ο στόχος ταυτόχρονα προληπτικός και κατασταλτικός της επιβληθείσης κυρώσεως
αρκούν στον να θεμελιώσουν τον ποινικό χαρακτήρα της επίδικης παραβάσεως απέναντι
στο άρθρο 6 της Συμβάσεως. Σχετικώς με ό,τι προηγείται, το Δικαστήριο καταλήγει
ότι η προσφεύγουσα απετέλεσε αντικείμενο «κατηγορίας ποινικής φύσεως» . Το
άρθρο 6 της Συμβάσεως εφαρμόζεται, συνεπώς, στην περίπτωση αυτή». Με βάση τις
σκέψεις αυτές ενέταξε το ΕΔΔΑ στις ποινικής φύσεως τις κυρώσεις που
προβλέπονται στο ελληνικό δίκαιο για τελωνειακές παραβάσεις.
Μετά
τη ρητή υπαγωγή από το ΕΔΔΑ στις κατηγορίες ποινικής φύσεως των κυρώσεων που
προβλέπονται στο ελληνικό δίκαιο για τελωνειακές παραβάσεις (βλ. ΕΔΔΑ της
24/9/1997, Γαρυφάλλου ΑΕΒΕ κατά Ελλάδος, 93/1996/ 712/909) αποτελεί πλέον κοινό
τόπο στη νομολογία των ελληνικών διοικητικών δικαστηρίων, η αναγνώριση της ένταξης
των σοβαρότερων διοικητικών κυρώσεων στο κανονιστικό πεδίο του άρθρ. 6 § 1
ΕΣΔΑ.
2.4. Το ΣτΕ[7]
με την μεχρι τώρα νομολογία του[8]
δέχτηκε οτι: «Γίνεται παγίως δεκτό (ΣτΕ 2067/2011 7μ., 990/2004 Ολομ. κ.ά.),
κατά την έννοια των άρθρων 89 και επόμενα του ν. 1165/1918 διατάξεων του
Τελωνειακού Κώδικα σε συνδυασμό με την § 2 του άρθρου 5 του Κώδικα Διοικητικής
Δικονομίας (Κ.Δ.Δ), το οποίο ορίζει ότι «Τα
δικαστήρια δεσμεύονται, επίσης, ..και από τις αμετάκλητες καταδικαστικές
αποφάσεις των ποινικών δικαστηρίων ως προς την ενοχή του δράστη», η διοικητική
διαδικασία επιβολής πολλαπλού τέλους λόγω της τελωνειακής παραβάσεως της
λαθρεμπορίας είναι αυτοτελής σε σχέση με την αντίστοιχη ποινική διαδικασία και
το διοικητικό δικαστήριο, όταν κρίνει επί υποθέσεως επιβολής πολλαπλού τέλους λόγω
λαθρεμπορίας, δεν δεσμεύεται από την τυχόν προηγηθείσα αθωωτική απόφαση
ποινικού δικαστηρίου, εκτός αν πρόκειται για αμετάκλητη καταδικαστική απόφαση,
αλλά υποχρεούται απλώς να την συνεκτιμήσει κατά την διαμόρφωση της κρίσεώς του.
Τούτο δεν απαιτείται να εξαγγέλλεται ρητά, αλλά αρκεί να συνάγεται από το όλο
περιεχόμενο της αποφάσεως του δικαστηρίου της ουσίας (ΟλΣτΕ 990/2004, 671,
1067/2013, 2067/2011 7μ., 4506/2011 7μ., 1522/2010 7μ.). Εξάλλου, στο άρθρο 4 §
1 του 7ου Προσθέτου Πρωτοκόλλου της Ευρωπαϊκής Σύμβασης των Δικαιωμάτων του
Ανθρώπου (ΕΣΔΑ) (ν.δ. 53/1974 – Α΄ 256 και ν. 1705/1987 – Α΄ 89), στο οποίο
κατοχυρώνεται η αρχή ne bis in idem (βλ. και αντίστοιχη ρύθμιση στο άρθρο 50
του Χάρτη των θεμελιωδών δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης), ορίζεται ότι
«Κανένας δεν μπορεί να διωχθεί ή καταδικασθεί ποινικά από τα δικαστήρια του ίδιου
κράτους, για μια παράβαση για την οποία ήδη αθωώθηκε ή καταδικάστηκε με
αμετάκλητη απόφαση σύμφωνα με το νόμο και την ποινική δικονομία του κράτους
αυτού». Περαιτέρω, ανεξαρτήτως του εάν, βάσει της συνταγματικής αρχής της
ισότητας των διαδίκων, ανακύπτει ζήτημα επεκτατικής εφαρμογής της διάταξης του
άρθρου 5 § 2 του ΚΔιοικΔικ και σε περίπτωση αθωωτικής απόφασης ποινικού
δικαστηρίου από σχετική ποινική κατηγορία λαθρεμπορίας, πάντως τέτοιο ζήτημα
δεν γεννάται αν η αθωωτική απόφαση του ποινικού δικαστηρίου δεν είναι
αμετάκλητη (ΣτΕ 2951/2013). Κατά την έννοια δε του άρθρου 5 του ΚΔιοικ Δικ, το
διοικητικό δικαστήριο λαμβάνει υπόψη το αμετάκλητο απόφασης ποινικού
δικαστηρίου, μόνο όταν του προβάλλεται προσηκόντως εκ μέρους των διαδίκων, αυτεπαγγέλτως
δε, κατά τη ρητή διάταξη της § 4 αυτού, μόνον «εφόσον τούτο προκύπτει από τα
στοιχεία της δικογραφίας» (ΣτΕ 1067, 2951/2013, 1522/2010 7μ.)».
Με
την απόφαση ΣτΕ 1091/2015[9]
το Δ΄ Τμήμα του Συμβουλίου της Επικρατείας έκρινε ότι η αρχή ne bis in idem που
κατοχυρώνεται στο άρθρο 4 παρ. 1 του 7ου Πρωτοκόλλου της Ευρωπαϊκής Σύμβασης των
Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (Ε.Σ.Δ.Α.), έχει εφαρμογή όχι μόνον επί ποινικών κυρώσεων
αλλά και σε περιπτώσεις που από τη σχετική νομοθεσία προβλέπεται η επιβολή σοβαρών
διοικητικών κυρώσεων, όπως είναι τα πρόστιμα μεγάλου ύψους (για τα κριτήρια χαρακτηρισμού
μιας υποθέσεως ως ποινικής κατά την Ε.Σ.Δ.Α. βλ. Ε.Δ.Δ.Α., απόφαση της
8.6.1975, Engel and Others κατά Ολλανδίας. Κρίθηκε οτι σύμφωνα με την ανωτέρω διάταξη, δεν είναι επιτρεπτή, ως
αντικείμενη στην αρχή non bis in idem, η επιβολή περισσοτέρων διοικητικών κυρώσεων
από διαφορετικές διοικητικές αρχές για την αυτή παράβαση. Η Απόφαση παραπέμπει την
τελικη κρίση του ζητηματος στην Ολομελεια
του ΣτΕ.
2.5 Το ΕΔΔΑ με
απόφαση του στις 30.4.2015, στην υπόθεση «Καπετάνιος και άλλοι κατά Ελλάδας»[10] (3453/12,
42941/12 και 9028/13) εξεταζοντας την αρχή Ne bis in idem (άρθρ. 4 του 7ου
Πρωτ. ΕΣΔΑ) και το τεκμήριο αθωότητας (άρθρ. 6 § 2 ΕΣΔΑ) σε διοικητικές
διαφορές καταδίκασε την Ελλάδα σε τρεις
υποθέσεις, κριθείσες από το ΣτΕ (αποφάσεις ΣτΕ 1999/2011, 3616/2011 και
3457/2012, αντίστοιχα) που αφορούσαν επιβολή μεγάλων διοικητικών προστίμων που
αφορούσαν καταλογιστικές πράξεις της τελωνειακής αρχής για τελωνειακές
παραβάσεις λαθρεμπορίας (όπλου και ηλεκτρονικών συσκευών, καυσίμων και αυτοκινήτων,)
σε υποθέσεις όπου οι αιτούντες διώχθηκαν ποινικά για τις ίδιες κατ’ ουσίαν
λαθρεμπορικές παραβάσεις και αθωώθηκαν με αποφάσεις ποινικών δικαστηρίων, που
κατέστησαν αμετάκλητες. Για τα πρόστιμα απερρίφθησαν από τα διοικητικά
δικαστήρια και το ΣτΕ τα ένδικα μέσα κατά των ανωτέρω προστίμων. Το ΕΔΔΑ έκρινε
ότι: 1) πρόκειται για «ποινικές» υποθέσεις, σύμφωνα με τα κριτήρια Engel 2) εφόσον ο καθού επικαλείται
ενώπιον του διοικητικού δικαστηρίου την σχετική αθωωτική ποινική απόφαση, το
διοικητικό δικαστήριο οφείλει να εξετάσει αυτεπαγγέλτως την επιρροή που μπορεί
να έχει η απόφαση αυτή στην κρίση του επί της υπόθεσης· άλλως, θα ανεχόταν
σκοπίμως μια κατάσταση που ενδέχεται να είναι αντίθετη προς την αρχή ne bis in
idem 3) στη μια υπόθεση δεν θα έπρεπε καν να έχει επιβληθεί διοικητικό
πρόστιμο, δεδομένου ότι κατά το χρόνο έκδοσης της επίδικης καταλογιστικής
πράξης είχε ήδη καταστεί αμετάκλητη η οικεία αθωωτική ποινική απόφαση.
3.-Κριτήρια Engel
3.1. Το ΕΔΔΑ
προκειμένου να μην διαφεύγει κάθε κράτος των υποχρεώσεών του μεταμφιέζοντας
καταδίκες και διώξεις που ως εκ της φύσεώς τους είναι πράγματι ποινικές σε
άλλης μορφής κυρώσεις, χρησιμοποίησε τρία κριτήρια, τα γνωστά ως κριτήρια Engel[11]:
α) το εάν
η σχετική νομοθετική διάταξη ανήκει στην ύλη του εθνικού ποινικού δικαίου,
β) την φύση της παραβάσεως[12]
και
γ) την φύση και τον βαθμό σοβαρότητας της κύρωσης
που κινδυνεύει να υποστεί ο ενδιαφερόμενος (βλ. Αποφασεις ΕΔΔΑ, Ezech et
Connors κατά Ηνωμένου Βασιλείου [GC], υπ’ αριθμόν 39665/98 και 40086/09, § 82,
ΕΔΔΑ 2003-Χ).
3.2. Η αρχή ne bis in idem είναι κοινή και στο δίκαιο ΕΕ. Με
το Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων, ο οποίος, από την έναρξη ισχύος της
Συνθήκης της Λισαβόνας, έχει δεσμευτικό χαρακτήρα αναγνωρίζεται η αρχή βάσει
της οποίας «κανείς δε διώκεται, ούτε τιμωρείται ποινικά δις για το ίδιο
αδίκημα» («ne bis in idem») έτσι έκρινε το ΔΕΕ στην υπόθεση C‑617/10, με αντικείμενο αίτηση προδικαστικής
αποφάσεως βάσει του άρθρου 267 ΣΛΕΕ, στην υποθεση Åklagaren κατά Hans Åkerberg
Fransso.
4. - Το δεδικασμένο
Από την
αρχή ne bis in idem, η οποία έχει πεδίο εφαρμογής και στην με αριθμό 1741/2015
απόφασή του ΣτΕ που αφορά «κατηγορία ποινικής φύσης» κατά την έννοια του άρθρου
6 της ΕΣΔΑ, συνάγεται ότι διοικητικό δικαστήριο ουσίας που κρίνει επί διαφοράς
από πράξη επιβολής πολλαπλών τελών για λαθρεμπορία υποχρεούται να τερματίσει
την ενώπιόν του διαδικασία με έκδοση απόφασης που ακυρώνει την πράξη επιβολής
των τελών ή, αν αυτή έχει ήδη ακυρωθεί, που επικυρώνει τη σχετική κρίση, εφ’
όσον επί της αντίστοιχης ποινικής κατηγορίας για λαθρεμπορία κατά του αυτού
προσώπου βάσει των ιδίων κατ’ ουσίαν πραγματικών περιστατικών, έχει εκδοθεί
αμετάκλητη αθωωτική ή καταδικαστική απόφαση. (Βλ. μειοψηφία στη σκέψη 8 των
αποφάσεων ΣτΕ 1522/2010 και ΣτΕ 3616/2011).
Παραβίαση δεδικασμένου, υπάρχει, αν εναντίον κάποιου
ασκηθεί νέα ποινική δίωξη για την ίδια πράξη, ως τοιαύτης νοουμένης του ιδίου
ιστορικού γεγονότος στο σύνολό του, το οποίο περιλαμβάνει, όχι μόνον την
ενέργεια ή την παράλειψη του δράστη, αλλά επί ουσιαστικών εγκλημάτων και το
ανήκον στην αντικειμενική τους υπόσταση αποτέλεσμα, για την οποία αμετακλήτως
καταδικάστηκε ή αθωώθηκε ο κατηγορούμενος ή έπαυσε η ποινική δίωξη προηγουμένως.
Οταν υπάρχει δεδικασμένο, κηρύσσεται απαράδεκτη η νέα δίωξη, ο δε επικαλούμενος
αυτό οφείλει να το αποδείξει εγγράφως, ήτοι με την προσκομιδή ενώπιον του
Αρείου Πάγου πλήρους αντιγράφου της αποφάσεως από την οποία απορρέει και,
επιπροσθέτως, βεβαιώσεως, από την οποία να προκύπτει ότι η απόφαση είναι αμετάκλητη,
κατ’ άρθρο 546 § 2 ΚΠΔ (ΑΠ 138/2013).
Η ύπαρξη και το αμετάκλητο των εν λόγω ποινικών αποφάσεων
εξετάζεται αυτεπαγγέλτως από το διοικητικό δικαστήριο ως προϋπόθεση της ως άνω
δημοσίας τάξεως υποχρεώσεώς του, κατ’ ανάλογη εφαρμογή της § 4 του άρθρου 5 του
ΚΔιοικΔικ περί αυτεπάγγελτης λήψης υπ’ όψη του δεδικασμένου. Υπό την
προϋπόθεση, σύμφωνα και με την τελευταία αυτή διάταξη, ότι η σχετική ποινική
απόφαση περιέχεται στα στοιχεία της δικογραφίας. Και αν μεν η απόφαση αυτή
συμβαίνει να έχει προσαχθεί από τους διαδίκους προαποδεικτικά και με νόμιμο
τρόπο, κατά το άρθρο 150 ΚΔιοικΔικ, τότε λαμβάνεται υπ’ όψη άνευ άλλου, αν
προσκομισθεί μετά τη συζήτηση της υποθέσεως, το δικαστήριο, εναρμονίζοντας στην
περίπτωση αυτή την υποχρέωσή του προς αυτεπάγγελτη εξέταση του ζητήματος με τη
θεμελιώδη αρχή της αντιμωλίας, εκδίδει προδικαστική απόφαση προκειμένου να τη
λάβει υπ’ όψη αφού περιληφθεί νομίμως στο φάκελο της υποθέσεως και δοθεί έτσι η
δυνατότητα στους διαδίκους να ακουσθούν επ’ αυτού (ΣτΕ 3616/2011).
Σε κάθε δε περίπτωση, εφ’ όσον προβληθεί σχετικός
ισχυρισμός, έστω και το πρώτον μετά τη συζήτηση της υποθέσεως (ΟλΣτΕ
4487/2001), το δικαστήριο οφείλει να διαλάβει στην απόφασή του σχετική
αιτιολογία.
5. -Τεκμήριο αθωότητας
Η κρίση της με αριθμό 1741/2015 απόφασής του ΣτΕ
ότι: «διότι η απόφαση του ποινικού δικαστηρίου, όπως την παραθέτει και η
αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση, ήχθη στο συμπέρασμά της λόγω αμφιβολιών» έρχεται σε
αντίθεση με το τεκμήριο αθωότητας[13].
Με την κύρωση της Ευρωπαϊκής Συμβάσεως των Δικαιωμάτων
του Ανθρώπου, το άρθρ. 6 § 2 ΕΣΔΑ[14], το οποίο
ορίζει ότι «Παν πρόσωπον κατηγορούμενον επί αδικήματι τεκμαίρεται ότι είναι
αθώον μέχρι της νομίμου αποδείξεως της ενοχής του», απέκτησε αυξημένη τυπική
ισχύ βάσει του άρθρου 28§2 του Συντάγματος και αποτελεί αναπόσπαστο τμήμα της
ελληνικής έννομης τάξης, χωρίς μάλιστα να είναι δυνατή η κατάργησή του με νόμο.
Σε κοινοτικό επίπεδο, με το άρθρ. 6 § 2 της Συνθήκης για την ΕΕ το οποίο ορίζει
ότι «Η Ένωση σέβεται τα θεμελιώδη Δικαιώματα, όπως κατοχυρώνονται με την ΕΣΔΑ
και των Θεμελιωδών Ελευθεριών, που υπογράφηκε στην Ρώμη στις 4.11.1950, και
όπως προκύπτουν από τις κοινές συνταγματικές παραδόσεις των κρατών μελών, ως
γενικές αρχές του κοινοτικού δικαίου», καθίσταται σαφές ότι το τεκμήριο
αθωότητας αποτελεί μέρος όχι μόνο του εσωτερικού μας δικαίου αλλά και του
κοινοτικού, με κοινό μάλιστα τρόπο κατοχύρωσης τους το άρθρο 6 §2 της ΕΣΔΑ.
Επιπλέον, και σε νομολογιακό επίπεδο, το ΔΕΕ αναγνωρίζει το τεκμήριο μέσω της ΕΣΔΑ
και των γενικότερων συνταγματικών αρχών των κρατών-μελών, θεωρώντας το αναπόσπαστο
μέρος των γενικών αρχών του δικαίου, των οποίων την τήρηση διασφαλίζει το
Δικαστήριο.
Άλλωστε το
ΕΔΔΑ στην υπόθεση Β. Σταυρόπουλος
κατά Ελλάδας (απόφαση: της 27.9.2007
προσφυγή: 35522/ 04) έκρινε[15] ότι: «Το ΕΔΔΑ εκτιμά ότι
κατά την αρχή «in dubio pro reo», που συνιστά μια ιδιαίτερη έκφανση της αρχής
του τεκμηρίου αθωότητας, καμία ποιοτική διαφοροποίηση δεν πρέπει να υπάρχει
μεταξύ της αθώωσης ελλείψει αποδείξεων και της αθώωσης μετά από τη διαπίστωση
πέραν πάσης αμφιβολίας της αθώωσης του κατηγορούμενου. Πράγματι, οι αθωωτικές
αποφάσεις δεν διαφοροποιούνται βάσει των αιτιολογιών που κάθε φορά εκφέρει ο ποινικός
δικαστής. Αντιθέτως, στα πλαίσια του άρθρου 6 § 2 ΕΣΔΑ, το διατακτικό μιας
αθωωτικής απόφασης πρέπει να γίνεται σεβαστό από κάθε άλλη αρχή που κρίνει,
κατά τρόπο άμεσο ή έμμεσο, επί της ποινικής ευθύνης του κατηγορουμένου.»
6. -Συμπερασματικά
6.1. Επί
παραβάσεων του Τελωνειακού Κώδικα προβλέπεται από το
νομοθέτη η επιβολή κυρώσεων, αφ’ ενός μεν, από τα ποινικά δικαστήρια, αφ’
ετέρου δε, από την Διοίκηση, η δε διαδικασία ενώπιον της Διοικήσεως και περαιτέρω
ενώπιον των διοικητικών δικαστηρίων, οδηγεί στην επιβολή πολλαπλού τέλους, έχει
και αυτή, κατ’ εφαρμογή των κριτηρίων Engel, ποινικό χαρακτήρα, εμπίπτει,
σύμφωνα με την απόφαση Zolotukhin, που αναθεώρησε όλη την προγενέστερη σχετική
νομολογία του ΕΔΔΑ, στο πεδίο εφαρμογής της αρχής nοn bis in idem. Με την νομολογία του ΕΔΔΑ τίθεται το ζήτημα
της δεσμεύσεως και των διοικητικών δικαστηρίων από τις τελεσίδικες αθωωτικές
αποφάσεις των ποινικών δικαστηρίων, στις περιπτώσεις που τα ίδια πραγματικά
περιστατικά και η ίδια προσωπική συμπεριφορά στοιχειοθετούν εκτός από ποινικό
αδίκημα και διοικητική παράβαση, διότι διαφορετικά παραβιάζεται το τεκμήριο
αθωότητας που καθιερώνει το άρθρο 6 § 2 της ΕΣΔΑ, που κυρώθηκε με το ν.δ.
53/1974 (Α 256) και η αρχή «ne bis in idem». Το Ευρωπαϊκό
Δικαστήριο των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΔΔΑ), ερμηνεύοντας την διάταξη αυτή,
έχει δεχθεί ότι απόφαση διοικητικού δικαστηρίου που έπεται τελικής (ήτοι
«αμετάκλητης» ΣτΕ 1311, 2951/2013) αθωωτικής αποφάσεως ποινικού δικαστηρίου για
το ίδιο πρόσωπο δεν πρέπει να την παραβλέπει και να θέτει εν αμφιβόλω την
αθώωση, έστω και αν αυτή εχώρησε λόγω αμφιβολιών (ΕΔΔΑ 27.9.2007, 35522/ 04,
Σταυρόπουλος κατά Ελλάδας, σκέψη 39 και ΕΔΔΑ 13.7. 2010, 25720/05, Tendam κατά
Ισπανίας, σκέψη 37) και, συνεπώς, το διοικητικό δικαστήριο υποχρεούται να
απόσχει από τη διατύπωση κρίσεως ή αιτιολογίας που να θέτει εν αμφιβόλω το
αθωωτικό αποτέλεσμα της οικείας ποινικής διαδικασίας (ΕΔΔΑ 27.9.2011, 23272/07,
Hrdalo κατά Κροατίας, σκέψη 54)
6.2. Η Ελληνική έννομη
τάξη πρέπει πρώτα απ’ όλα να προβεί σε αναγκαίες νομοθετικές ρυθμίσεις, ώστε να
εναρμονισθεί πλήρως με την νομολογία του Στρασβούργου, αλλά στο μεταξύ πρέπει
άμεσα να φροντίσει ώστε οι διωκτικές αρχές να οδηγούν τους υπαιτίους στα
ποινικά δικαστήρια, προσκομίζοντας τις αποδείξεις ενοχής, αλλιώς τα διοικητικά
δικαστήρια θα οδηγούνται μοιραία μετά
από αθωωτικές αποφάσεις στα ανωτέρω αδιέξοδα που επισημάναμε.
Αντώνης Π. Αργυρός
argyros.office@gmail.com
[1] Βλ. Σε www.humanrightscaselaw.gr: 1) Ε.
Παυλίδου, Δ.Ν., Σπουδάστριας Ε.Σ.Δι., με αφορμή την απόφαση Καπετάνιος του
ΕΔΔΑ) «Ne bis in idem: Προς μία απόλυτα ευρωπαϊκή ερμηνεία ενός απόλυτου
δικαιώματος» 2) Σημείωμα Ι. Δημητρακόπουλου, Παρέδρου ΣτΕ, στην απόφαση ΣτΕ
Ολομ. 1741/2015, «Ne bis in idem: Η σύντομη(;) "ζωή" της απόφασης
Καπετάνιος» 3) Ne bis in idem και επιβολή δεύτερου διοικητικού προστίμου Σχόλιο
Ι. Δημητρακόπουλου στις αποφάσεις ΣτΕ 108/2015 εν συμβ. και ΣτΕ /20154) ΕΔΔΑ
23.6.2015, Butnaru v. Romania (8516/07) Ne bis in idem (άρ. 4 του 7ου
Πρωτόκολλου της ΕΣΔΑ) – Έννοια του idem – Αθώωση της αιτούσας για το αδίκημα
της βιαιοπραγίας και πρόκλησης σωματικής βλάβης στον D, με απόφαση που κατέστη
αμετάκλητη τον Ιανουάριο του 2006 – Παράλληλη ποινική διαδικασία και καταδίκη της
αιτούσας για ληστεία του D, σε σχέση με το ίδιο συμβάν, με πρωτοβάθμια απόφαση που
εκδόθηκε το Μάρτιο του 2006 και οριστικοποιήθηκε στη συνέχεια – Το αδίκημα της
ληστείας που καταλογίσθηκε στην αιτούσα περιλαμβάνει, ως ουσιώδες στοιχείο, στο
σύνολό της τη βίαιη συμπεριφορά που αποτέλεσε το αντικείμενο της πρώτης
διαδικασίας, δεδομένου, άλλωστε, ότι τα δικαστήρια της δεύτερης διαδικασίας δεν
έκαναν κάποια διάκριση των πραγματικών περιστατικών των δύο υποθέσεων, από την άποψη
αυτή – Συνεπώς συντρέχει η προϋπόθεση του idem – Διαπιστώνεται παραβίαση της
ανωτέρω διάταξης της ΕΣΔΑ
[2]. Το ΣτΕ στην
4571/2014 Απόφαση του έκρινε ότι: «βάσει
της συνταγματικής αρχής της ισότητας των διαδίκων, ανακύπτει ζήτημα επεκτατικής
εφαρμογής της διάταξης του άρθρου 5 § 2 του ΚΔιοικΔικ και σε περίπτωση
αθωωτικής απόφασης ποινικού δικαστηρίου από σχετική ποινική κατηγορία
λαθρεμπορίας, πάντως τέτοιο ζήτημα δεν γεννάται αν η αθωωτική απόφαση του
ποινικού δικαστηρίου δεν είναι αμετάκλητη (ΣτΕ 2951/2013). Κατά την έννοια δε
του άρθρου 5 του ΚΔιοικΔικ, το διοικητικό δικαστήριο λαμβάνει υπόψη το
αμετάκλητο απόφασης ποινικού δικαστηρίου, μόνο όταν του προβάλλεται προσηκόντως
εκ μέρους των διαδίκων, αυτεπαγγέλτως δε, κατά τη ρητή διάταξη της § 4 αυτού, μόνον
«εφόσον τούτο προκύπτει από τα στοιχεία της δικογραφίας» (ΣτΕ 1067, 2951/2013,
1522/2010 7μ.)».
[3]
Αναφέρομαι στην
δημοσιονομική κρίση κυρίως ,αλλά και στην» αδυναμία» των διωκτικών αρχών να
αποδείξουν με αδιάσειστα στοιχεία στα
ποινικά κυρίως δικαστήρια την διάπραξη μεγάλων υποθέσεων λαθρεμπορίας ,με
αποτέλεσμα την απαλλαγή των κατηγορουμένων ,»λόγω αμφιβολιών»
[4]. ΕΔΔΑ (τμήμα μειζ. σύνθεσης) Υπόθεση
Zolotukhin κατά Ρωσίας (Προσφυγή Νο 14939/03), Απόφαση της 10ης Φεβρουαρίου
2009.
[5]. ΕΔΔΑ Υπόθεση Engel κ.λ.π. κατά
Ολλανδίας, Απόφαση της 8ης Ιουνίου 1976.
[6]. Βλ. ΕΔΔΑ της 6/12/2007, ΓΙΑΝΝΕΤΑΚΗ Ε.
& Σ. ΜΕΤΑΦΟΡΙΚΗ ΕΠΕ κλπ κατά Ελλάδος, 29829/2005.
[7]. Νομολογία του ΣτΕ επί της αρχής «ne bis in idem» 2039/2015, 1741/2015 Ολ., 1566/2015, 1565/2015, 1403/ 2015, 221/2015, 4571/2014,
4203/2014, 3373/2014 3257/2014, 3003/
2014 (Ολ), 2782/2014, 2699/2014, 2698/2014, 2502/2014, 1879/ 2014,
486/2014, 7/2014, 6/2014, 4611/2013, 4610/2013, 4606/2013, 4605/2013,
4593/2013, 4592/2013, 3871/2013, 3870/2013, 3865/13, 3376/2013, 2960/2013,
2674/2013, 2626/2013, 2455/2013, 2454/ 2013, 2365/2013, 2007/2013, 1918/2013,
1915/2013, 1326/2013, 1325/2013, 1067/2013, 1066/2013, 1065/ 2013, 1064/2013,
117/ 2013, 3616/2011, 2475/2011, 2067/ 2011.
[8]. Βλ. σκέψεις της 4571/20014
ΣτΕ
[9]
Βλ. Ευγενία
Πρεβεδούρου, «Εφαρμογή της αρχής ne bis in idem και επί επιβολής πλειόνων
διοικητικών κυρώσεων: ΣτΕ 1091/2015» και «Η αρχή ne bis in idem κατά το δίκαιο
της Ένωσης και κατά τη νομολογία του ΕΔΔΑ. Διοικητικός ή ποινικός χαρακτήρας
της κύρωσης του πολλαπλού τέλους του ΤΚ (ΣτΕ Ολ 1741/2015)», σε
http://www.prevedourou.gr/
[10]. Βλ Σημείωμα Ι. Δημητρακόπουλου, Παρέδρου ΣτΕ, στην απόφαση ΟλΣτΕ 1741/2015 σε
http://www.humanrightscaselaw.gr
[11]. Από την απόφαση αρχής του Ε∆∆Α (µείζ.
σύνθεσης), Υπόθεση Engel κ.λ.π. κατά Ολλανδίας, (Προσφυγές Νο 5100/71, 5101/71,
5102/71, 5354/72, 5370/72), Απόφαση της 8ης Ιουνίου 1976.
[12] Βλ. ΕΔΔΑ 17.2.2015, Boman v. Finland (41604/11) ΕΔΔΑ 10.2.2015, Kiiveri v. Finland (53753/12),ΕΔΔΑ 27.1.2015, Rinas v. Finland (17039/13), ΕΔΔΑ 6.1.2015 (decision),
Heinänen v. Finland (947/13) σε
www.humanrightscaselaw.gr
[13]
Βλ. και την
2403/2015 ΣτΕ του Β’ Τμήματος σημαντική για το ζήτημα απόφαση με εισηγητη τον Ι.
Δημητρακόπουλο σε www.humanrightscaselaw.gr
[14]. Βλ. αποφάσεις ΕΔΔΑ της 25 Mαρτίου
1983 ... Switzerland, της 10.2.1995, France, της 28.1.2005, Turquie, της 19.9.2006, Serbie, της 12.2.2007,
Belgique, της 27.9.2007,κατά Ελλάδας σκέψεις 28, 29 και 30, της 14.1.2010,
Croatia, της 15.7.2010, Croatia, κ.ά.
